What is it about Odda?

It is time to let one of the locals speak. Jan Gravdal (Jangen) has for years fought for the values that reside in our local history:

"The history locally is in a way a kind of walk in the ruins of the buildings we should have taken care of. Something has happened. Those who have never understood what our heritage is, who does not understand that buildings are more than four walls and a roof. It is something more than the value of scrap. It's 100 years of generations’ work, stories that are stuck in the walls of the Cyanamid, in the Lind House, in the Furnace 3 (should have been furnace 1 and 2 as well), the cranes on the dock, the imports pier, the curved ceiling. There are more and more of your own who have seen it like you, that value is not in the scrap rate, but in the love of our heritage. And it is not the art of Picasso on the walls that is important, it is the stories in history, it is both the long and short lines."

The Smelter, year 2008

I am watching a wreck, 

a sleeping cyclope, 

a fallen giant.

Born 1906 - or was it 1908?

-It took two years to build.

Then a short century of Life: 

Work, 

production, 

work conflicts,

strikes and factory closure in the 1920-ies, 

depresseion in the 1930-ies, 

wartime occupation in the early 1940-ies, 

new prosperity in the 1950-ies and the 60-ies 

- this Smelter, cornerstone of

the modern 

welfare society.

For almost one hundred years

the Smelter provided work 

to hundreds of men and 

housing, food, clothing and a decent life

to their families. 

Then, 2003, finally it is over -

no longer viable: 

«Get rid of it!»

«Tear the whole shit down!»

But why are they so hateful, these who say:

«Get it down!»

«Get it away, this shit!»

 Why this blind anger?

Why?

I am watching a wreck, 

a sleeping giant, 

a fallen cyclope.

Think about it -

for nearly one hundred years

the Smelter provided income,

life and welfare

to all these families in Odda.

Why not let imagination play? 

Why not try to think a little?

Can it be used for something,

this old Smelter and the history linked to it?

Can it still be useful -

this fallen giant

this cyclope

this mammoth

this tired monster

this herculean -

our exhausted elephant

- and all

the stories

behind this huge,

dirty, carbide smelling,

fallen giant’s body - 

can it be used for something?

Why such hatred erupts? -

«Tear the whole shit down.» 

What is this, actually?

One silent, rainy October Sunday

I climbed in there again,

I was walking up there 

on the platform

under the huge rooftop and 

I read this inscription 

in the soot black window:

Yes, 

then I was thinking: 

What 

was their life, 

«small Lars and tiny Kari». 

- How 

was their life, 

and what happened 

further?

Gravitasjonskonstanten

Eg ser dei står i ei klynge midt ute på grusbanen. Det er tett skodde, og røyken frå sigarettane som to av dei røyker stig sakte og går snart nesten i eitt med skodda som heng over hovuda. Dei står og småtrippar, som om dei frys. Eg ser Gunnar og Eivind og Ivar frå klassen min, og Torgeir og to andre, frå reallinjeklassen. Røyken frå sigarettane stig langsamt og blandar seg med skodda. 

Eg står på asfalten utanfor inngangstrappa til aulaen, og eg tenker at eg vil gå bort til dei, men veit at eg ikkje kjem til å gjera det. Bak meg høyrer eg steg. Eg snur meg mot skulebygningen, tenker at det vil vera til pass for dei nede på grusbanen om ein av lærarane kjem ut og dei blir tatt. Men eg kan ikkje sjå nokon av lærarane. Eg ser to jenter som kjem arm i arm ut frå aulaen. To jenter frå engelsklinjeklassen på klassesteget under meg som kjem knisande ned trappa frå inngangen. Eg trur dei har eit fort blikk mot meg. Eg møter ikkje blikket deira. Eg snur ansiktet mot dei nede på grusbanen. Dei to arm i arm går forbi, nedover på asfalten bort frå inngangen, nedover mot grusbanen. Eg går litt etter dei, på god avstand. Dei to stig ned trappene til grusbanen, tett saman, i fortruleg samtale om noko. Dei ser ikkje mot meg lenger. Nei, dei ensar ikkje meg, der eg står. Eg ser rundt meg. Fleire elevar kjem ut frå inngangspartiet til skulebygningen. Gruppa på grusbanen har spreidd seg litt. Dei to jentene går bortover eit stykke til sides for gjengen, retning mot det eine fotballmålet. Lange Torgeir gestikulerer i det dei to går forbi, han fortel noko som dei andre ler til. Han er i sentrum, dei står rundt han, ser opp til han. Lange Torgeir, alltid i sentrum i gjengen.

Klokka ringer inn til ny time etter storfrikvarteret. Eg går mot inngangen. Eg hatar friminutta, å gå der ute og trakka. Så formålslaust. Stå i utkanten og høyra på det meir eller mindre tomme preiket, vitsane om lærarane, sladderen om den nye rektoren som sist søndag er observert på tur hand i hand med fransklærarinna, borte ved Sandvinsvatnet, på vegen mot Jordal. Så formålslaust å stå der, i utkanten, sjå dei andre som klumpar seg saman, som trakkar rundt og flirer og slår seg på låra i overflatisk begeistring over den sist fortalde vitsen. Stå og føla blikka frå jentepara som går rundt omkring, ofte arm i arm, liksom forelska par, og som ser mot meg og som seier noko til kvarandre: - Sjå han der, du. Der står han, der går han åleine igjen.

Historielæraren (som har vore prest og som også er kristendomslæraren vår) kjem litt seint frå lærarrommet. Han ser med eit skrått smil på Gunnar og Ivar, som står  og ventar nærmast døra til klasserommet.

    - Så? Hungrige etter lærdom? spøker han.

    - Kjekt å sjå, verkeleg kjekt å sjå!

Dei to klassekameratane mine jattar med læraren. Dei veit at han liker det. Han liker dei rappkjefta elevane, dei som speler med, dei som stryk han med pelsen, dei som ikkje lagar ugreie.

- Inne i klasserommet sit han bak kateteret og ventar på at dei siste skal koma inn og på plass. Så tar han fram historieboka og protokollen, og begyner å høyra Eivind på fremste plass på midtrekkja. Vi andre sit og høyrer på og ser ut vindauget mot den blygråe himmelen. Ivar sender ein lapp bakover på rekkja si, truleg med adresse til Elisabeth. Gunnar sender vidare, Ivar snur seg forsiktig og ser over skuldra mot Elisabeth. Elisabeth opnar den samanbretta lappen og les det som står der. Elisabeth riv lappen i småbitar og sender Ivar eit morskt blikk. Ivar flirer og blunkar til Gunnar. Læraren løftar hovudet og flyttar fokus frå eleven som han høyrer i leksa til ei eventuell uro lokalisert ein stad på dei bakre plassane. Ivar fangar opp læraren sitt nye fokus og held seg igjen heilt i ro. Vi sit stille og ventar på at prestelæraren skal gjera seg ferdig med Eivind og ta fatt på neste.

I kristendomstimane var det ei stund litt annleis. Læraren dreiv dei første vekene etter skulestart om hausten og preika til oss nesten som om vi sat benka i kyrkja om søndagen. Så gjekk han i ein periode over til å undervisa oss i Israel-soga, og no i novembermørkret har han begynt å  gi oss i lekse å pugga salmevers som vi må kunna utanåt om vi skal få god karakter i kristendom. Dette er inga lysteleg tid. Eg klarer ikkje å overtala meg sjølv til å gjera det som hadde vore det fornuftigaste: berre rett og slett pugga desse versa, levera læraren det han vil ha, og få ein Meget tilbake. Men nei, det orka eg ikkje. Ikkje faen heller, sa ei innbitt stemme inni meg. Men så langt har det gått bra, for i timane han har høyrt dei andre, dei på rekkjene nærmast vindauga.

I timen etter har vi fysikk. Vi har flytta oss til fysikksalen, der det er benkar med klappsete i rader som vi set oss inn på og store skap med glasdører der fysikkutstyret er låst inn. Læraren snakkar om gravitasjonskonstanten. Han fortel oss at denne loven seier at den tiltrekkande tyngdekrafta mellom to lekamar er proporsjonal med produktet av massane deira og omvendt proporsjonalt med kvadratet av avstanden mellom dei. Det må vi ha klart for oss, seier han med eit lite smil på lippene. Denne loven er viktig, han er med oss alle, kvar dag, kvart minutt, alltid. Alltid kjenner vi effekten av han, gravitasjonskonstanten!

   - Jaja, tenker eg. - Du har så rett, lærar.

Men eg seier det ikkje høgt. Ikkje til nokon seier eg det. Rett er det sjølvsagt, og eg gjer fleire ærlege forsøk på å pugga han. Gravitasjonskonstanten er der. Heile tida. Men vi kan ikkje sjå han. Han er usynleg. Han drar oss ned. Nedover mot grunnen vi står på, ned, ned, ned. 

------

(Utdrag frå eit lengre manus.)

Dagens Albert Camus-sitat

Il y a dans les hommes plus de choses à admirer que de choses à mépriser.  Albert Camus

Eg har etter meir enn 35 år (då eg studerte forfattarskapen til Albert Camus og skreiv hovudoppgåve om novellene hans i "L'Exil et le Royaume") vendt blikket mot den visdommen eg i den tida las hos Camus, og som har betydd ein del for meg opp gjenom åra.

Kanskje akkurat i dag, då gisseldramaet i Algerie nettopp er meldt avslutta - med tragisk utfall for mange, er dagens Camus-sitat på sin plass, som ein tankevekkar og ei påminning i mørkret: Det finst meir ved mennesket å sjå opp til enn å forakta. Det er meir som er positivt ved mennesket enn kva som er negativt.

Tale til dåpsbarnet, søndag 4. november 2012

Kjære Sophie, 
(kjære mamma Ragne og pappa Morten, kjære besteforeldre, kjære tanter og onkel og slekt forøvrig)

Ja, kjære Sophie, 

Endeleg er du komen til den dagen då du har fått skvetta vatn på det vesle hovudet ditt, eller har blitt døypt som vi seier.

Vi kan forstå at du heilt frå starten av var litt usikker, at du frå du var fødd såg litt betenkt ut, for veldig alvorleg i ansiktet var du faktisk dei første dagane og vekene. Eg veit det, for eg var der og tok bilde etter bilde av deg, men enten så sov du, eller så såg du berre søvnig og/eller alvorleg på meg. 

Men Sophie, vi forstår deg, du var sikkert litt bekymra med tanke på det som skulle skje - ikkje berre det at du skulle bli døypt (du var sikkert spent på om vatnet var for kaldt eller for varmt, eller sånn akkurat passe, og om presten kom til å vera hard på labben eller fjørlett på handa - eller akkurat sånn passe - når han omsorgsfullt tørka deg på hovudet etter dåpshandlinga). 

Sophie, du såg veldig alvorleg ut den første tida, sikkert litt bekymra også med tanke på alt det andre som du skal oppleva og som du skal gjennom i livet. Vi nemner i fleng: 

• læra å sitja i sofaen mellom mamma og pappa,
• læra å sitja oppreist utan støtte på golvet, 
• læra å krabba, 
• læra å reisa deg og stå litt ustødig på to bein midt på golvet med fast grep i handa til pappa eller mamma, eller støtta til stolen ved sida av deg,
• klara å få dingel-dangel-leikene til å gi den koselege lyden frå seg,
• slutta å suga på mamma sin pupp,
• slutta å sutta på narresmokk, 
• læra å stå oppreist utan å halda deg,
• læra å gå åleine trygt over golvet utan at farfar eller morfar får nervar av å sjå deg,
• utforska nabolaget rundt huset der du og mamma og pappa bur utan ein vaksen i hælane som ikkje vil sleppa deg...

Ja kjære Sophie, og kjære familie og alle,

denne lista er lang - ikkje lang som eit vondt år, men faktisk lang som mange lange og ikkje nødvendigvis vonde år. Faktisk, Sophie, så er det cirka og ganske nøyaktig (vi har talt etter) tretten tusen sju hundre og førtiseks slike ting som vi kunne ramsa opp for deg, ting som du skal læra eller gjennomgå, oppleva, bli utsett for, bli ramma av, lengta etter, grua deg til, osv., osv. 

Etter kvart skal du også gjennom ein serie med ting som heiter den første, eller det første: 

• den første tanna du får,
• den første vennen du får deg,
• den første skuledagen, 
• den første tanna du mistar, 
• den første forelskinga, 
• det første kysset, 
• den første kjærleikssorga, osv. osv. 

For det er jo dette (og masse meir) som er det livet som du nyleg har begynt på. Alle desse små og litt større tinga som til saman blir livet ditt, og livet vårt, mor Ragne og far Morten, farmor og farfar, mormor og morfar, tanter og onkel, osv, osv.

Som stolt morfar og mormor er vi veldig glade for at du etter desse første vekene i konsentrert og alvorleg ettertanke har kome fram til at det er verd å prøva eit smil iblant. Vi ser på bilda som mamma har sendt oss at du, trass din unge alder - alt har forstått - eller begynt å forstå - dette viktige i livet: ikkje alt er alvor og ikkje alt er skummelt. Og eg trur at du er i ferd med vinna den verdifulle kunnskapen om at eit smil er verdt meir enn tusen sure miner. Så smil, Sophie, hald fram med å smila til oss og til verden, så vil vi og kanskje også verden vil smila til deg!

Kjære Sophie, vi kunne gjerne ha gitt deg mange fleire eksempel på ting som ligg framfor deg i livet, og grunnar til å møta verden med smil og opent sinn. Men vi vil spara noko av dette til seinare, for vi trur vi kanskje får fleire anledningar der vi kan utveksla tankar om dette, du og mormor og eg.

Til dykk to som er mor og far til dette flotte barnet skulle vi gjerne også ha gitt nokre gode råd på vegen. For det er jo slik, ikkje sant, at det er vi, besteforeldregenerasjonen, det er vi som veit best, vi som veit alt, for det er vi som har levt lengst! Vår erfaring er (nesten) uendeleg, vi veit (nesten) alt, vi kan alt, og det er vi som veit best. Så kanskje skulle vi ha gitt dykk ein fullstendig oversikt over utfordringane ved det å ha og oppdra barn, å gjera dei rette tinga, vera på rett plass i rett tid, vera til stades for Sophie, seia nei, ja, nei, nei, ja ja, nei nei nei, ja på dei rette plassane, osv. osv. Men veit de kva, Ragne og Morten og Sophie, dette får de finna ut av sjølv, i alle fall stort sett (men det betyr ikkje at de ikkje kan spørja om de vil).

For, gode venner, det er jo slik at dei beste råda er dei du finn fram til sjølv, den beste kompassnåla er den som finst inni deg sjølv, så vi seier derfor berre: Stol på dykk sjølv, gjer det som de føler er rett og gi denne vesle jenta alt det gode som ho fortener og som vil førebu henne til eit rikt og godt liv!

Massedrapsmannen har ikkje krav på "respekt"

I dag las eg kronikken En grotesk opera for paddeprinsen av Anne  Rasmussen i Bergen Tidende.

Også eg opplevde rettssaka mot Breivik som motbydeleg. Ein massemordar som med overlegg og med kaldt blod har tatt livet av 77 menneske blir møtt med "respekt" av rettsapparatet, respekt i den forstand at han blir behandla "om om ingen ting var", som om det han har innrømt han har gjort er eit "vanleg" brotsverk - kva no det kan vera. Breivik har øydelagt liva til hundrevis av menneske. Og han har eineansvaret for handlingar som har fylt alle oss andre i dette landet (og i utlandet) med fortviling og sorg. Korleis kunne eit menneske - til overmål med bakgrunn i dette landet - få seg til å utføra slike forferdelege handlingar?

Denne mannen blir gitt urimeleg mykje tid og rom i det norske rettsapparatet, i norske massemedia og i sinna til alle oss som helst hadde sett at mannen kort og godt fekk dommen sin og var fjerna frå det norske offentlege rommet for godt. I staden få han breia seg i månadsvis gjennom bilde og omtale i rettsaka, og får utruleg nok lov av dommaren til å halda lange einetalar der han framstiller den forskrudde verdsorienteringa si. Og han får ha datamaskin på cella der han kan skriva, samla og systematisera tankane sine, kanskje også kopiera og lima, skriva ut og senda ut brev i massevis, liksom ein kven som helst annan fengselsfange.

Det klaraste bildet eg har av samfunnet si manglande realitetsorientering er kanskje tv-bilda frå retten på første dag, der dei sentrale aktørane i rettssaka går fram (innbitt alvorlege eller forsiktig smilande? - ikkje veit eg, og forskjellen betyr heller ingen ting) og handhelsar på massedrapsmannen. Denne konvensjonelle handhelsinga sette standarden for rettssaka: her har vi ein tiltalt som vi skal behandla etter vanlege norske prosedyrar, så då gjer vi det slik. Ingen signal frå dei involverte om alvorsgraden i brotsverket, i alle fall ikkje gjennom måten dei møter tiltalte på første dag. Det var kvalmande å sjå!

Eg kjenner at eg blir sint når eg tenker på dette. Det er som ei kjensle av avmakt som stig opp når eg tenker på kommentatoren i Bergens Tidende som tidleg (ein gong sist haust eller vinter) skreiv noko om at vi ikkje må gløyma at ABB er eit menneske, han og. Eller fengselstenestemannen som på tv i sommar snakka om at det er veldig fælt å sitja isolert i fengsel i svært mange år, slik som ABB skal, så då er ein pc viktig for han for at han ikkje skal gå heilt vill mentalt.

Ei rettssak mot ein drapsmann handlar om veldig mykje. Prinsipielt sett burde fokus vera veldig sterkt retta mot konsekvensane av dei kriminelle handlingane, altså ugjerningane, valden, drapa og alt drapsmannen han øydelagt gjennom ugjerningane sine. I staden har vi altså hatt ei rettssak og eit oppgjer med massedrapsmannen der han i månadsvis har fått sola seg som megakjendis i det offentlege og massemedia sitt milde lys.

Det som burde fått einkvar i rettsapparatet, i Stortinget og i massemedia til å stansa opp og tenka litt gjennom saker og ting, er etter mitt syn følgjande: Ein drapsmann kan etter norsk lov få inntil livsvarig fengsel, dvs 21 år pluss forvaring. For å ha øydelagt livet til eitt menneske og familien og venner til den drepne. Massedrapsmannen ABB kan etter norsk lov få inntil livsvarig fengsel, dvs 21 år pluss forvaring - eller tvungent psykisk helsevern på livstid - for å ha øydelagt livet til fleire enn 77 menneske og familiane og vennene til dei drepne og skadde.

Det er utan tvil ein gigantisk mangel på proporsjonar når du i følgje norsk lovverk og rettspraksis kan få tilnærma same straff enten du drep eitt eller 77 menneske.

"These are the days of miracle and wonder"

«These are the days of miracle and wonder!» skreiv arbeidskollegaen min, Thorbjørn, på Fb. Han var i kveld på konsert med Paul Simon, der eg òg var, og eg likte kommentaren hans. Og som om ikkje det var nok, så var eg tidlegare denne veka så heldig å få med meg ein av Bruce Springsteen sine to konsertar i Bergen. Dermed så var eg lykkeleg mett av glad musikk, og gode tankar. 

Etter å ha likt Paul Simon-sitatet gjekk eg vidare i Fb  og likte Lars Ove Seljestad sin kommentar til at kalkovnen i Odda vart sprengd ned. Men i kjølvatnet av det innlegget fanst det lite av glad musikk, gode tankar. 

Eg bladde meg ned gjennom alle dei 42 kommentarane under innlegget til Lars Ove, ei samling av ytringar som berre så altfor sterkt stadfestar den negative versjonen av grunnleggande spørsmålet: -Kva er det med Odda? Ja, eg seier: den negative versjonen av spørsmålet, for eg trur at dette spørsmålet i utgangspunktet var positivt tenkt. Ja, eg trur at den positive versjonen av det spørsmålet, den må vel ha vore: "Kva er det som er så bra med Odda, kva er Odda sine sterke sider?" Og den versjonen av spørsmålet, den er i denne samanhengen totalt neglisjert. 

Eg vil denne gongen ytra meg ved å følgja hovudstraumen, og eg har lyst til å seia: Det er trist at det i Odda viser seg igjen og igjen at makta, dei høgast skrikande og dei mest iltre - det er dei som dominerer i det offentlege rommet.

Det som dette djupast sett dreiar seg om, det er etter mitt syn jo ikkje spørsmålet om å bevara kalkovnane eller ikkje. Den viktige saka, det er spørsmålet om å ta vare på medvitet om arven frå fortida, kunnskap om vår felles fortid i Odda, der smelteverket spelte ei stor rolle som samfunnsfaktor og som byggande kraft, kort sagt det som smelteverket betydde for oss på godt og vondt, i den tida vi levde i Odda. 

Det som er trist, det er å oppleva at maktarrogansen og hatet stadig er ei dominerande kraft blant oddingar og andre når dei diskuterer smelteverket og Odda si framtid. Det som er trist - i tillegg til raseringa av den gamle fabrikken - det er dette janteraseriet som rammar dei som våger å ytra seg til fordel for den falne kjempa. 

Vi skal ikkje gløyma at Odda Smelteverk - som sagt tidlegare - på godt og vondt var ei berande samfunnskraft i Odda, gjennom nesten hundre år.